REKLAMA

Portalspozywczy.pl - portal branży spożywczej i handlu

REKLAMA

Szanse dla rozwoju ekologicznej produkcji owoców w Polsce

  • www.wiesjutra.pl
  • Autor: Dr Elżbieta Rozpara, Prof. Dr Bab. Zygmunt S. Grzyb
  • Data: 11-02-2009, 12:35
Szanse dla rozwoju ekologicznej produkcji owoców w Polsce

Czym jest ekologiczne rolnictwo? Według definicji Komisji żywnościowej Organizacji ds. Rolnictwa i Żywności (FAO) oraz światowej Organizacji Zdrowia (WHO) mianem rolnictwa ekologicznego określa się całościowy system gospodarowania, wspierający różnorodność biologiczną, cykle ekologiczne oraz biologiczną aktywność gleby. System ten gwarantuje nieużywanie w produkcji rolnej substancji chemicznych, choć nie może zapewnić całkowitego braku pozostałości środków chemicznych, ze względu na globalne zanieczyszczenie środowiska.

REKLAMA

Zgodnie z definicją Międzynarodowej Federacji Rolnictwa Ekologicznego (IFOAM), rolnictwo ekologiczne jest zbiorem różnych, szczegółowych koncepcji gospodarowania, zgodnych z wymaganiami gleby, roślin i zwierząt, którego nadrzędnym celem jest produkcja żywności wysokiej jakości, przy równoczesnym zachowaniu równowagi biologicznej w środowisku przyrodniczym.

ROLNICTWO EKOLOGICZNE NA ŚWIECIE I W POLSCE

Rolnictwo ekologiczne na świecie zaczęło się intensywnie rozwijać na początku lat 80. minionego stulecia, najpierw w bogatych, wysoko uprzemysłowionych krajach Europy Zachodniej, Ameryki i Australii. Dużą rolę w jego upowszechnieniu odegrała Międzynarodowa Federacja Rolnictwa Ekologicznego (IFOAM). W krajach Europy Zachodniej intensywny rozwój rolnictwa ekologicznego poprzedziły szeroko zakrojone prace badawcze oraz wprowadzenie niezbędnego ustawodawstwa w tym zakresie. Dużą rolę w rozwoju tego sektora odegrały wysokie dotacje rządowe dla gospodarstw rolnych przestawiających profil produkcji na ekologiczny. Warto dodać, że w krajach wysoko uprzemysłowionych u podstaw zmiany nastawienia polityki rolnej do idei rolnictwa ekologicznego legło docenianie jego ogromnej roli środowiskowej, a także dążenie do ograniczania nadprodukcji żywności.

W Polsce początek działań na rzecz rozwoju ekologicznego rolnictwa przypada na przełom lat 80. i 90. ubiegłego wieku. Duże zasługi w propagowaniu idei ekologicznego rolnictwa w naszym kraju odegrało Stowarzyszenie Producentów żywności Metodami Ekologicznymi o nazwie EKOLAND, założone formalnie 01.09.1989 r. To właśnie temu Stowarzyszeniu zawdzięcza się zarówno promocję, jak również wprowadzenie rolnictwa ekologicznego jako systemu organizacyjnego do życia publicznego w Polsce [Tyburski, Żakowska-Biemans 2007]. Zaraz po zarejestrowaniu Stowarzyszenie EKOLAND uzyskało członkostwo w Międzynarodowej Federacji Rolnictwa Ekologicznego (IFOAM) i rozpoczęło działalność upowszechnioną. Celem tej działalności było stworzenie podstaw dla rozwoju rolnictwa ekologicznego w Polsce. Zasady ekologicznego gospodarowania oraz kontroli gospodarstw ekologicznych były prezentowane na licznych seminariach, kursach i szkoleniach, organizowanych na terenie całego kraju. Warto dodać, że upowszechniane przez EKOLAND pierwsze założenia dla rozwoju rolnictwa ekologicznego w Polsce oraz koncepcja atestacji gospodarstw wywodziły się wprost z założeń i koncepcji opracowanych przez IFOAM.

Inspekcja i atestacja gospodarstw rozpoczęła się w Polsce w roku 1990. Pierwszych inspekcji dokonywali członkowie EKOLANDU. Dziś, mamy już w kraju kompetencyjną ustawę o Rolnictwie Ekologicznym, na podstawie której inspekcji dokonują wyspecjalizowane, niezależne jednostki kontrolne. Obecnie jest ich jedenaście.

Sprzedaż pierwszych produktów ekologicznych rozpoczęła się w Polsce w 1991 r. Najpierw handlowano nimi na kiermaszach w Warszawie, a w latach następnych także w innych miastach. Niedługo potem atestowane produkty wprowadziło do sprzedaży kilka sklepów zielarskich i sklepów z żywnością dietetyczną, a potem także sklepy ogólnospożywcze. Od kilku lat stoiska z żywnością atestowaną znajdują się również w supermarketach. Jak podają Tyburski, Żakowska-Biemans [2007] w końcu 2007 roku produkty z atestem ekologicznym były sprzedawane w Polsce przez ponad 100 sklepów, i ich liczba z roku na rok powiększa się. Powstało też kilka hurtowni, rozprowadzających głównie produkty zbożowe, przetwory owocowe i warzywne, a także produkty importowane, np. oleje, przyprawy czy glony jadalne. świeże produkty, a w tym: warzywa, owoce, sery, jaja . są dostarczane do sklepów bezpośrednio przez rolników. Większość płodów pochodzących z atestowanych gospodarstw ekologicznych jest sprzedawana bezpośrednio przez rolników stałym odbiorcom przyjeżdżającym do gospodarstw, na lokalnych targowiskach, albo jest dostarczana do domu klienta. Wraz z rozwojem ekologicznej produkcji coraz dotkliwiej odczuwalny jest brak dobrze zorganizowanej, wyspecjalizowanej organizacji zajmującej się obrotem towarami ekologicznymi zarówno na rynku krajowym, jak i mogącej zająć się ich wyeksportowaniem. Dotychczas Polska wyeksportowała śladowe ilości produktów ekologicznych. Były to głównie owoce i warzywa.

PERSPEKTYWY ROZWOJU EKOLOGICZNEGO SADOWNICTWA W POLSCE

Rozwój ekologicznej produkcji rolnej, w tym także produkcji owoców metodami ekologicznymi następuje w naszym kraju znacznie wolniej niż w innych krajach, choć Polska ma sprzyjające warunki dla jej rozwoju. Polskie rolnictwo przez pokolenia było bliskie temu co dziś rolnictwem ekologicznym nazywamy.
Polskie gospodarstwa rolne były i są nadal gospodarstwami rodzinnymi, i w dużej części bardzo rozdrobnionymi. W odróżnieniu od innych krajów dawnego bloku wschodniego polscy rolnicy w znakomitej większości nie poddali się powszechnej kampanii kolektywizacji rolnictwa, prowadzonej po II wojnie światowej. W swoich małych, ekstensywnych gospodarstwach środki do produkcji rolnej produkowano we własnym zakresie. Nawozy sztuczne i chemiczne środki ochrony roślin były wprowadzone do polskich gospodarstw kilkadziesiąt lat później niż w bogatych krajach Europy Zachodniej i USA. W latach powojennych, kiedy powszechny był niedobór żywności, chemizacja rolnictwa (nawozy sztuczne i pestycydy) pozwoliły uniknąć globalnego widma głodu. W tym czasie w zrujnowanej wojną Polsce, przy braku nawozów sztucznych oraz pestycydów i przemysłowych pasz do chowu zwierząt, by wyżywić naród trzeba było zaangażować pod uprawy rolne znacznie większy procent użytków rolnych niż w innych krajach.
Dziś, wiele pól pozostaje odłogowanych. Mamy też względnie czyste środowisko naturalne: glebę i wody gruntowe, co predysponuje Polskę do podejmowania ekologicznej produkcji rolnej, zarówno na rynek krajowy jak i na eksport. W najbliższych latach spodziewany jest w Polsce dynamiczny rozwój ekologicznej produkcji rolnej, w tym również ekologicznej produkcji owoców. Sprzyjają temu dotacje, które po wejściu Polski do Unii Europejskiej, zaczęli otrzymywać polscy rolnicy i które zostały zapisane także w Programie Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007-2013 [Twardy, Świerk 2008]. Poziom tych dotacji jest wprawdzie mniejszy niż w wielu innych krajach europejskich, tym niemniej pozwoli on producentom ekologicznym nieco zrekompensować straty z tytułu pogorszenia jakości i ilości plonu wynikającej z zaniechania stosowania nawozów sztucznych i pestycydów. Stosowanie naturalnych metod i środków do produkcji owoców będzie służyć ochronie środowiska naturalnego i zdrowia człowieka. Jednym z ważnych aspektów rozwoju ekologicznej produkcji owoców i innych płodów rolnych będzie przywrócenie do użytkowania terenów uważanych dotąd za mało przydatne do uprawy, gdyż w ekologicznych uprawach nie jest priorytetem wysoka wydajność z ha, ale produkcja żywności o wysokich walorach zdrowotnych i smakowych. Dzięki rozwojowi ekologicznego sadownictwa mają szanse rozwoju małe gospodarstwa rolne, które dziś nie wytrzymują konkurencji z gospodarstwami dużymi, wysokonakładowymi, prowadzącymi produkcję konwencjonalną lub integrowaną.
Szacuje się, że około 5-10% produktów ogrodniczych będzie pochodzić z upraw ekologicznych. W wielu rejonach Polski rozwój ekologicznej produkcji owoców powinien uaktywnić zawodowo tę społeczność wiejską, która nie potrafi odnaleźć się w warunkach dużej konkurencyjności.

Gwarancją zbytu produkowanych towarów, po atrakcyjnej cenie, będzie przewidywany wzrost zapotrzebowania na produkty ekologiczne związany ze zwiększoną świadomością społeczną i lepszą dbałością o zdrowie. Ma to już miejsce, zwłaszcza w bogatych krajach Unii Europejskiej. Wzrost zapotrzebowania na żywność ekologiczną i gotowość zapłacenia przez konsumentów za produkt ekologiczny ceny znacznie wyższej niż za produkt pochodzący z uprawy konwencjonalnej, będą stanowiły dodatkowy impuls dla rozwoju tej dziedziny rolnictwa.

Dla podniesienia poziomu ekologicznej produkcji rolnej konieczny jest rozwój badań naukowych na rzecz ekologicznego rolnictwa. Niezbędne jest przeprowadzenie licznych eksperymentów w celu opracowania gotowych technologii dla ekologicznych producentów, a następnie wdrożenie tych technologii do praktyki. Dotacje na badania z zakresu rolnictwa ekologicznego są przyznawane w Polsce dopiero od 2004 roku, podczas gdy w krajach Europy Zachodniej podobne dotacje wprowadzono znacznie wcześniej. W Szwajcarii od lat funkcjonuje Instytut badawczy (FIBL), pracujący w całości na rzecz ekologicznego rolnictwa.
Szczególnie trudne jest produkowanie płodów ogrodniczych metodami ekologicznymi. W ekologicznej produkcji owoców w naszym kraju brak jest preparatów biologicznych zarejestrowanych do ochrony upraw przed chorobami i szkodnikami.

Wiemy, że inne kraje mają wiele takich środków. Dlatego przeprowadzenie kompleksowych badań na rzecz opracowania technologii ekologicznej produkcji ogrodniczej jest w Polsce potrzebą chwili.

W tym celu w Instytucie Sadownictwa i Kwiaciarstwa został założony wiosną 2004 roku pierwszy w Polsce Ekologiczny Sad Doświadczalny [Grzyb, Rozpara 2005]. Prowadzone tam
doświadczenia mają na celu opracowanie technologii ekologicznej produkcji owoców. Nadzór nad instytutowym obiektem sprawuje jednostka certyfikująca, którą jest "Ekogwarancja" PTRE w Lublinie. Badania rozpoczęto od oceny przydatności różnych gatunków i odmian drzew owocowych do uprawy ekologicznej. Uważamy bowiem, że odmiany odporne lub mało wrażliwe na różne, niekorzystne czynniki środowiska stanowią podstawę ekologicznego sadownictwa. Z pierwszych obserwacji prowadzonych w naszym obiekcie wynika, że w jabłoniowym sadzie ekologicznym, bez stosowania chemii, dobre efekty osiągnie producent, który posadzi na przykład parchoodporne odmiany: "Topaz" i "Rubinowa", wyhodowane w Czechach lub rzy nowe odmiany wyhodowane w Instytucie Sadownictwa i Kwiaciarstwa: "Free Redstar", "Melfree" lub "Gold Millenium".

Niezłe efekty uzyskujemy również w ekologicznej produkcji owoców odmian: "Szampion", "Ligolina", "Ligol" i "Pinova". Ekologiczny Sad Doświadczalny Instytutu Sadownictwa i Kwiaciarstwa dostarcza wielu praktycznych wniosków na temat ekologicznej uprawy drzew owocowych i roślin jagodowych. Zdobywana w tym obiekcie wiedza jest na bieżąco przekazywana do szerokiej praktyki [Głowacka i in. 2007, Grzyb 2007, 2008; Rozpara 2007, 2008]. Z roku na rok będzie jej coraz więcej. O postępach w tym zakresie będziemy sukcesywnie informować zainteresowanych poprzez artykuły popularno-naukowe, konferencje, wyjazdy studyjne oraz specjalne szkolenia. Dziś już wiemy, że do podstawowych zasad ekologicznej uprawy roślin sadowniczych należą: odpowiednia lokalizacja plantacji i należyte przygotowanie stanowiska, właściwy wybór do uprawy gatunków i odmian mało podatnych na choroby i szkodniki, oraz odpowiednia pielęgnacja roślin umożliwiająca produkcję owoców bez stosowania chemii.

LOKALIZACJA UPRAWY I PRZYGOTOWANIE STANOWISKA

Przed podjęciem decyzji o założeniu ekologicznej plantacji sadowniczej należy dokładnie przeanalizować przydatność miejsca do tego rodzaju przedsięwzięcia. Sady ekologiczne należy lokalizować w rejonach nie zagrożonych skażeniami, z dala od przemysłu i ruchliwych arterii komunikacyjnych, aby na owocach nie osiadały substancje szkodliwe dla zdrowia człowieka.
Teren pod nasadzenie powinien być tak dobrany, aby warunki klimatyczne i glebowe sprzyjały rozwojowi sadzonych roślin, a nie sprzyjały występowaniu ich chorób i szkodników
[Praca zbiorowa pod red. Żurawicza 2004, Rozpara 2008].
Korzystne dla upraw sadowniczych są niewysokie wzniesienia, łagodne stoki, łatwe do uprawy, niepowodujące erozji gleby, na których występuje jednocześnie dość intensywny ruch powietrza. Na takim stanowisku wiatr szybko osusza liście i owoce po deszczu, co zapobiega występowaniu wielu chorób grzybowych, np. parcha jabłoni, brunatnej zgnilizny i drobnej plamistości drzew pestkowych. Owoce mniej gniją, a śliwy, czereśnie rzadziej pękają.
Sad ekologiczny powinien znajdować się w otoczeniu przyjaznym dla różnorodności biologicznej. Istniejące elementy krajobrazu, jak naturalne zadrzewienia i zakrzewienia należy pozostawić, aby mogły w nich znaleźć schronienie ptaki i owady pożyteczne, które są sprzymierzeńcami sadownika w walce ze szkodnikami upraw sadowniczych. W tym samym celu warto gromadzić wokół plantacji kamienie i głazy. Jeśli w sadzie planujemy rozpocząć produkcję czereśni lub wiśni, to wskazane jest posadzenie w pobliżu skupiska morwy (kilkanaście drzew) w odległości kilkuset metrów od sadu, a w samym sadzie kilka drzew czeremchy.

Gleba pod sad ekologiczny powinna być średnio zwięzła, głęboka, przepuszczalna, nie podmokła. Wymogi te spełniają gleby pyłowe (lessy), różnego typu gleby piaszczysto-gliniaste i niezbyt zwięzłe mady. Pod sady nie nadają się gleby ciężkie, gliny, ani też szczere piaski. Wprawdzie niektóre drzewa owocowe, zwłaszcza wiśnie, brzoskwinie i morele mogą być uprawiane na glebach piaszczystych, ale warunkiem jest występowanie w podglebiu warstwy gliny, która będzie zatrzymywać wodę wokół korzeni. Bardziej żyznych gleb wymagają śliwy, czereśnie, oraz jabłonie, zwłaszcza gdy ich drzewa są szczepione na karłowych podkładkach. Bardzo istotną rolę w uprawie roślin sadowniczych odgrywa poziom wody gruntowej w glebie. Teren podmokły nie nadaje się do uprawy drzew owocowych.

Przygotowanie gleby pod nowy sad powinno się rozpocząć co najmniej na rok przed jego założeniem. W pierwszej kolejności należy glebę oczyścić z chwastów trwałych, poprawić jej
strukturę i wzbogacić w substancję organiczną. Chwastom należy pozwolić wyrosnąć do wysokości 10-15 cm, a następnie zniszczyć je mechanicznie. Nie można do tego celu stosować środków chemicznych. Następnie glebę doprowadzamy do odpowiedniego odczynu przez wapnowanie, a w przypadku sadzenia borówki wysokiej, przez zakwaszenie np. siarką, trocinami lub torfem kwaśnym. Po wykonaniu orki dobrze jest wysiać jednoroczne rośliny motylkowe, takie jak: wyka jara, bobik, peluszka, albo spośród niemotylkowych: gorczycę, rzepak czy grykę. Rośliny te przyoruje się jako nawóz zielony.
Trzeba wiedzieć, że pól obsianych wcześniej gorczycą i gryką unikają przez dłuższy czas nornice, myszy oraz pędraki. Jeśli gospodarstwo na to będzie stać glebę starannie oczyszczoną z chwastów trwałych, zwłaszcza perzu, nawozimy obornikiem w dawce 40 t/ha i przyorujemy na głębokość nie mniejszą niż 30 cm.

WYBÓR GATUNKÓW I ODMIAN ROŚLIN SADOWNICZYCH PRZYDATNYCH DO UPRAWY EKOLOGICZNEJ

Do uprawy ekologicznej nadają się tylko wybrane odmiany drzew owocowych o małej wrażliwości na choroby i szkodniki [Praca zbiorowa pod redakcją E. żurawicza 2004, Grzyb
2008b]. W grupie jabłoni . odporne na parch i mało podatne na inne choroby są takie odmiany jak: "Sawa", "Free Redstar",
"Melfree", "Rajka", "Rubinola", "Ecolette", "Topaz", "Enterprise", "Golden Millenium". W sadzie ekologicznym można uprawiać jabłonie nie tylko genetycznie odporne na choroby, ale także te, które są na nie mniej wrażliwe, jak: "James Grieve", "Katja", "Jester, "Gala", "Szampion", "Ligol", "Pinova, "Boskoop".

Z gruszy znajdujących się w Rejestrze Odmian do uprawy ekologicznej nadają się: "Lipcówka Kolorowa", "Faworytka", "Bonkreta Williamsa", "Bojniczanka", "Konferencja" , a z nowych odmian między innymi "Concorde", "Dicolor", Amfora, "Erica" [Praca zbiorowa pod red. Kruczyńskiej 2004].

Z czereśni do uprawy ekologicznej powinny być brane pod uwagę odmiany o wczesnej porze dojrzewania owoców. Przy odmianach późnych istnieje problem zwalczania nasionnicy trześniówki, która powoduje tzw. zrobaczywienie owoców.
Jeśli w sadzie ekologicznym znajdą się takie odmiany jak: "Rivan", "Aranka", Bladoróżowa", "Burlat", czy " Karesova", a w chłodniejsze lata nawet "Vanda" czy "Summit", to szkodnik ten nie zawsze zdąży się rozwinąć zanim dojrzeją owoce, natomiast przy później dojrzewających odmianach na pewno będzie z nim poważny problem.

W ekologicznym sadzie wiśniowym nie ma miejsca dla "Łutówki". Jest ona wprawdzie główną odmianą sadów towarowych, ale jednocześnie wyjątkowo wrażliwą na drobną plamistość liści drzew pestkowych [Głowacka i in. 2008]. Istnieje na szczęście wiele odmian bardzo wartościowych, które bez problemu mogą być uprawiane w sadach ekologicznych.

Do grupy tej należą między innymi szklanki, a także wiśnie sokowe, w tym "Kelleris 16", "Turgieniewka", "Debreceni Botermo" i niektóre z czerech takie jak "Melitopolska Deserowa"czy "Hortensja". Przy doborze śliwy do sadu ekologicznego musimy zwrócić szczególną uwagę na to, czy dana odmiana jest wrażliwa na szarkę . główną chorobę wirusową śliw. U odmiany wrażliwej choroba ta może prawie całkowicie zniszczyć nie tylko plony, ale i drzewa. Dla śliw dużym zagrożeniem jest także owocówka śliwkóweczka, w związku z tym do nasadzeń należy wybierać odmiany o wczesnej porze dojrzewania owoców,
wśród nich mogą być takie jak: "Ruth Gerstetter", "Herman", "Katinka", "Fryga", "Opal", "Cacanska Lepotica", "Silvia", "Tegera", a także niektóre typy .liwy japońskiej w tym: "Kometa", Najdiena", "Santa Rosa", "Shiro" i inne.

Morela jest gatunkiem, który doskonale nadaje się do uprawy ekologicznej. Na szczególną uwagę zasługują przede wszystkim takie odmiany, jak "Early Orange", "Wczesna z Morden", "Węgierska Wczesna", "Harcot", i "Goldrich", które zostały z pozytywnym skutkiem już wypróbowane w Ekologicznym Sadzie Doświadczalnym w Skierniewicach.
Brzoskwinia, niezależnie od odmiany i pory dojrzewania owoców, nie powinna sprawiać w uprawie ekologicznej większych problemów. Dozwolone środki do zwalczania kędzierzawki,
m.in. Miedzian 50, z powodzeniem ochronią drzewa przed tą chorobą. Do uprawy ekologicznej bez większego ryzyka można polecić takie odmiany jak: "Harna.", "Royalvee",
"Reliance", "Redhaven", "Velvet, "Iskra" i "Siewka Rakoniewicka".

Ekologia to nowa dyscyplina nauki, która większej części społeczeństwa nie jest jeszcze szerzej znana. Zainteresowani problematyką sadowniczą powinni zapoznać się z tendencjami jakie istnieją w zakresie upraw ekologicznych. Na prawidła ekologii szczególna uwaga powinna być zwrócona w Regionie Śląskim, gdzie istnieje wielowiekowa tradycja pielęgnacji ogrodów działkowych. Tam nie może być miejsca na szeroko pojętą chemizację. Na to nie pozwala zresztą zbyt mała powierzchnia działek [Bryk 2008, 2008b, Rozpara 2008]. Tak więc, wskazania specjalistów-ekologów dotyczące doboru odmian roślin sadowniczych, wartościowych i łatwych do uprawy bez stosowania chemii mogą okazać się dla zainteresowanych tym działem produkcji ogrodniczej wyjątkowo trafne i zgodne z ich oczekiwaniem.

DOBÓR PODKŁADKI DO SADU EKOLOGICZNEGO

KOMENTARZE: (6)

Wypowiedz się! Twoja opinia jest ważna!

  • Andrzej 29-05-2009, 12:22:
Przy doborze śliwy do sadu ekologicznego musimy zwrócić szczególną uwagę na to, czy dana odmiana jest wrażliwa na szarkę . główną chorobę wirusową śliw. U odmiany wrażliwej choroba ta może prawie całkowicie zniszczyć nie tylko plony, ale i drzewa. Dla śliw dużym zagrożeniem jest także owocówka śliwkóweczka, w związku z tym do nasadzeń należy wybierać odmiany o wczesnej porze dojrzewania owoców,A czym pryskać ?aby robak nie zjadał zawiązków po kwitnieniu czy jakieś zioła,mogą być skuteczne ?
  • pro-eko 07-03-2009, 14:16:
przy zakładaniu sadu ekologicznego należy przyjąć inne odleglości rzędóproprow i drzew w rzedzie co spowoduje szypkie przewietrzanie sadu i zmniejsza ryzyko chorob grzybowych
  • pro-eko 07-03-2009, 14:15:
przy zakładaniu sadu ekologicznego należy przyjąć inne odleglości rzędóproprow i drzew w rzedzie co spowoduje szypkie przewietrzanie sadu i zmniejsza ryzyko chorob grzybowych

Zobacz wszystkie komentarze (6)

REKLAMA

SUBSKRYBUJ PORTALSPOZYWCZY.PL

NEWSLETTER

Najważniejsze informacje portalu portalspozywczy.pl prosto do Twojej skrzynki pocztowej

Portal Spożywczy: polub nas na Facebooku


Portal Spożywczy: dołącz do nas na Google+


Obserwuj Portal Spożywczy na Twitterze


REKLAMA
Oferty pracy (23 409) + DODAJ OFERTĘ



Polecane oferty


Nasi partnerzy

  • hrk.pl
  • monsterpolska.pl
  • jobs4sales.pl
  • przedstawiciele.pl
  • jobexplorer.pl
  • jobexpress.pl
  • infopraca.pl
  • praca.pl
  • praca.pl
Oferty przetargów (2 782 331)


Polecane oferty


Oferty nieruchomości


Polecane oferty


Nasi partnerzy

  • www.industrial.pl
  • www.nportal.pl
  • tabelaofert.pl
Oferty komunikatów (397 663)


Polecane oferty

Nasz partner

  • www.komunikaty.pl
Obiekty konferencyjne

» Wyszukiwanie zaawansowane

REKLAMA

POLECAMY W SERWISACH