Wydruk strony Portalu Spożywczego - www.portalspożywczy.pl

Zboża i ich współczesny problem

Pozycja zbóż w rolnictwie i gospodarce polski 

Zboża stanowią ważny składnik rolnictwa i gospodarki Polski, ponieważ:

Produkcja światowa ziarna zbóż wykazuje stałą tendencję wzrostową i w 2009 r. przekraczała 2493,7 mln t. Największy udział w produkcji światowej, ze względu na wielkość zbiorów, mają: kukurydza - 818,8 mln t, pszenica - 685,6 mln t i ryż - 685,2 mln t.

Produkcja zbóż w Polsce sięga 30 mln t i stanowi ok. 1,2% produkcji światowej [Rocznik Statystyczny... 2011].

W Polsce gospodarka zbożowa i rynek zbóż kształtują się pod wpływem niestabilnych uwarunkowań makroekonomicznych, głównie zmiennego poziomu produkcji i podaży zbóż. W okresie powojennym, dążono do osiągnięcia możliwie pełnej samowystarczalności kraju w zakresie produkcji zbóż z różnymi skutkami. Działania podejmowane w ramach realizacji polityki rolnej państwa doprowadziły do zmiany powierzchni uprawy zbóż. W latach 2000- 2010 powierzchnia upraw zbóż zmniejszyła się z 8814 tys. do 7646 tys. ha, czyli o 1168 tys. ha (o 13,3%). W tym samym okresie udział procentowy zbóż w strukturze zasiewów wzrósł z 71,0 do 73,3% (tab. 1). Tak duży udział zbóż w strukturze zasiewów jest niekorzystny, gdyż zboża są uprawiane po sobie, co powoduje jednostronne wykorzystywanie gleby ze składników pokarmowych oraz przyczynia się do rozwoju chorób i szkodników roślin zbożowych.

Efektem tego jest mniejsze plonowanie roślin. Zmienia się udział w strukturze zasiewów poszczególnych gatunków zbóż, tj.:

Wzrost: powierzchni i udziału poszczególnych gatunków zbóż w strukturze upraw, poziomu stosowania środków plonotwórczych i ochrony roślin oraz postęp biologiczny w zakresie hodowli nowych odmian, powodują zmiany w globalnych zbiorach zbóż oraz w zbiorach poszczególnych ich gatunków (tab. 2).

W polskiej gospodarce do najczęściej uprawianych zbóż należą: pszenica, żyto, mieszanki zbożowe na ziarno, jęczmień, pszenżyto, owies, kukurydza oraz gryka i proso. Wielkość upraw i zbiorów poszczególnych gatunków zbóż zmienia się w poszczególnych latach (tab. 2).

W ostatnim dziesięcioleciu wzrasta produkcja globalna ziarna pszenicy, kukurydzy, pszenżyta i mieszanek zbożowych, natomiast maleje produkcja ziarna żyta i owsa. Produkcja jęczmienia oraz gryki i prosa nie wykazuje wyraźnej tendencji zmian.

W analizowanym okresie zmieniały się nie tylko zbiory zbóż, ale również liczba mieszkańców Polski. W rezultacie zmieniała się produkcja zbóż na 1 mieszkańca (tab. 3).

Wyraźny wzrost produkcji zbóż na 1 mieszkańca nastąpił dopiero w latach 70. XX w., przy czym od lat 90. obserwuje się zmniejszenie produkcji zbóż podstawowych, których znaczna część jest przeznaczana na cele spożywcze.

BILANS ZBÓŻ I SAMOWYSTARCZALNOŚĆ

Bilans zbóż w Polsce zawsze był trudny. Polska była stałym importerem zbóż konsumpcyjnych (z powodu niedostatecznej produkcji zbóż wysokiej jakości) oraz pastewnych (z powodu systematycznego wzrostu zużycia zbóż na karmę dla zwierząt).

Stabilność rynku zbożowego w małym stopniu zależy od krajowego popytu na przetwory zbożowe dla celów spożywczych.

Duże spożycie tej grupy produktów żywnościowych jest w ostatnich latach względnie stabilne: 110-115 kg na 1 osobę (w ekwiwalencie mąki lub 138-144 kg ziarna). Następstwami spadku spożycia, regulowanego przede wszystkim zmianami demograficznymi, były relatywnie małe wahania cen produktów zbożowych oraz tempo ich wzrostu niższe nie tylko od stopy inflacji, lecz także tempa wzrostu cen zbóż.

W bilansie zbóż mamy dwie odmienne sytuacje - względnie stabilnemu zużyciu wewnętrznemu towarzyszy duża zmienność po stronie produkcji.

Nowa sytuacja w bilansie zbóż miała miejsce na początku XXI w., gdy wystąpiły wahania w produkcji i zużyciu krajowym - dużym wahaniom produkcji towarzyszyły wahania w imporcie, wskutek czego Polska znów stała się importerem netto zbóż (tab. 4).

Łącznie w latach 2000-2010 Polska była importerem netto zbóż w wysokości 3061 tys. t, a wskaźnik samowystarczalności Ss czterokrotnie był poniżej 100.

Wykonany bilans zbóż wykazał, że mamy do czynienia z dużymi wahaniami produkcji zbóż, wynikającymi głównie ze zmienności plonów i powierzchni uprawy.

Zużycie krajowe wykazuje dużą stabilność, pomimo przesunięć między poszczególnymi kierunkami zużycia, tj.:

Rynek zbożowy w Polsce jest źle zorganizowany, w konsekwencji czego, Polska zamiast być eksporterem netto zbóż jest ich importerem. Ponadto, występują duże wahania w cenach zbóż, co przenosi się na produkty spożywcze i paszowe.

W tej sytuacji wydaje się słusznym postulowanie, aby firmy skupujące i/lub przetwórcze ziarno podjęły stałą współpracę z rolnikami w celu uregulowania rynku zbóż z korzyścią dla obu stron. Niezbędna jest również dalsza specjalizacja i koncentracja w uprawie zbóż.

Krajowe zużycie surowców paszowych i obrót zagraniczny nimi

Obecnie zboża w Polsce są przede wszystkim przeznaczane na cele paszowe. Ich zużycie w niektóre lata przekracza 80% zbiorów (tab. 5). W tej sytuacji należy zaproponować wielorakie działania mające na celu zastąpienie ziarna zbóż w żywieniu zwierząt.

Przede wszystkim istnieje potrzeba zmniejszenia ilości zużywanego ziarna na cele paszowe w formie nieprzetworzonej na rzecz mieszanek o większej zawartości składników pokarmowych i pochodzących z innych roślin.

Wskazany kierunek działalności jest już realizowany, niestety nie przynosi jeszcze zmniejszenia ziarna zbóż na cele paszowe.

Zużycie śrut nasion roślin oleistych i nasion roślin strączkowych wykazuje dużą dynamikę wzrostu, natomiast znacznemu zmniejszeniu uległo zużycie mączek zwierzęcych. Podstawowe znaczenie w żywieniu zwierząt mają śruty sojowa, rzepakowa i słonecznikowa. W strukturze zużycia surowców pasz białkowych w sezonie 2009/2010 ok. 93% stanowią śruty roślin oleistych, 6,5% nasiona roślin strączkowych pastewnych i 0,8% mączki pochodzenia zwierzęcego (mączki rybne).

Zarówno śruty roślin oleistych, jak i nasiona roślin strączkowych oraz mączki (mięsna i rybne) są przedmiotem obrotu handlu zagranicznego, a saldo tego obrotu dla Polski jest zmienne (tab. 6) - w przypadku śruty i nasion strączkowych pastewnych jest zawsze ujemne.

Import poszczególnych surowców wysokobiałkowych pochodził z różnych krajów. Przykładowo, w 2010 r. import śruty sojowej pochodził z UE-27 - ok. 10,7% (głównie z Niemiec, Niderlandów i Belgii), Ameryki Południowej - ok. 73% (głównie z Argentyny, Paragwaju i Brazylii). W przypadku śruty słonecznikowej import pochodził głównie z: Ukrainy - 90,9%, Węgier - 3,8%, Rosji - 2,7%. Należy zaznaczyć, że istnieje duża zmienność rozmiarów importu śrut z poszczególnych krajów.

Polska ma ujemne saldo obrotów handlowych z zagranicą surowcami pasz wysokobiałkowych. Co należy więc uczynić, aby ten stan zmienić i poprawić bilans obrotów handlowych? W tym zakresie istnieje kilka możliwości. Po pierwsze, należy zwiększyć krajową produkcję nasion roślin strączkowych (tab. 7).

W okresie międzywojennym (w latach 1934-1938 średnio) w Polsce uprawiano m.in.: fasolę, bób i soczewicę na powierzchni 38,4 tys. ha, uzyskując zbiory na poziomie 383 tys. ton, przy plonie 10 dt/ha [Mały Rocznik...1941]. Nieco większą powierzchnię uprawy grochu, fasoli, bobu i soczewicy stwierdzono w 1946 r. - 43,8 tys. ha, uzyskując zbiory w wysokości 369,7 tys. t nasion, przy plonie 8,4 dt/ha [Rocznik Statystyczny...1947]. Statystyka przedwojenna i pierwszych lat powojennych nie obejmuje uprawy roślin strączkowych pastewnych. Pierwsze informacje o powierzchni uprawy strączkowych pastewnych pojawiły się dopiero w 1949 r. W późniejszych latach powierzchnia, zbiory i plony roślin strączkowych ulegały zmianom (tab. 7). Do 1955 r. ich powierzchnia wzrastała, a później zmniejszała się do 2002 r., po czym zaczęła się zwiększać, jednak z dużymi wahaniami. Ostatecznie w pierwszej dekadzie XXI w. nie uzyskano znaczącego wzrostu powierzchni upraw strączkowych.

Najwyższy zbiór uzyskano w 1990 r., na który złożyła się duża powierzchnia uprawy strączkowych oraz względnie wysoki plon. Nie uzyskiwano już nigdy tak wysokiego zbioru pomimo wzrostu plonów.

Plony roślin strączkowych jadalnych i pastewnych należy uznać za niskie. W ostatniej dekadzie odnotowuje się wyraźniejszy postęp w plonowaniu roślin strączkowych, ale nie jest on na tyle duży, żeby zachęcał do ich uprawy na szerszą skalę. Potencjalne możliwości plonowania pastewnych roślin strączkowych w warunkach krajowych są zróżnicowane: łubinu 20 dt/ha, bobiku 50 dt/ha, wyki 25 dt/ha, soczewicy, soi i fasoli 20 dt/ha.

Można mówić o paradoksie polegającym na tym, że w warunkach wzrastającej wiedzy o wartości odżywczej, paszowej i środowiskowej roślin strączkowych następuje niewielki postęp w ich uprawie i produkcji.

Istnieje konieczność wielorakich działań, aby zachęcić producentów rolnych do zwiększenia produkcji nasion roślin strączkowych i w ten sposób poprawić niekorzystny bilans w handlu tymi nasionami. Szczególnie pilną sprawą jest zwiększenie produkcji nasion pastewnych, potrzebnych przy produkcji mieszanek paszowych niezbędnych przy intensyfikacji produkcji zwierzęcej. Należy zaznaczyć, że pastewne rośliny strączkowe stanowią nieco ponad 1% w strukturze zasiewów. Rośliny strączkowe mają bardzo korzystny wpływ na glebę i pozostawiają dobre stanowisko pod rośliny po nich uprawiane. Dla poprawy zainteresowania rolników uprawą roślin strączkowych, Agencja Rynku Rolnego prowadzi dopłaty do kwalifikowanego materiału siewnego, które z jednej strony zmniejszają koszty produkcji, a z drugiej wpływają na wzrost plonu, a zatem i przychodów rolników. Po wprowadzeniu tych dopłat widoczny był umiarkowany wzrost zainteresowania rolników zwiększeniem powierzchni i zbiorów roślin strączkowych.

Po drugie, należy pozyskiwać większą ilość pozostałości (produktów ubocznych) z przerobu surowców roślinnych na produkty żywnościowe i nieżywnościowe.

Przemysł przetwórczy surowców rolniczych dostarcza pozostałości uzyskiwanych w procesie produkcyjnym, mających przydatność paszową w stanie naturalnym lub jako przetworzone komponenty w produkcji mieszanek paszowych.

Przemysłpiwowarski dostarcza przemysłowi paszowemu wysokowartościowych produktów ubocznych: kiełków słodowych, drożdży i wysłodzin (młóta).

Kiełki słodowe stanowią ok. 4% suchej masy jęczmienia i ze względu na dużą zawartość białka (ok. 28%) i aminokwasów, po wysuszeniu stanowią cenny składnik mieszanek paszowych dla zwierząt gospodarskich.

Drożdże piwowarskie występują w postaci gęstwy drożdżowej zawierającej 10-15% suchej masy. Składniki organiczne stanowią 91-94%, a popiół 6-9% s.m. Zawartość białka w drożdżach wynosi do 50%, cukrów 9-12%, a tłuszczu 2-4% w przeliczeniu na suchą masę. Drożdże piwowarskie są zasobne w witaminy z grupy B. Drożdże są wykorzystywane do celów paszowych w postaci mokrej lub suchej (jako komponent mieszanek), głównie dla bydła i trzody chlewnej.

Wysłodziny (młóto, słodziny) są głównym produktem ubocznym powstającym w warzelni browaru. Są one stosowane jako pasza, szczególnie dla przeżuwaczy w stanie świeżym, kiszone lub suszone (komponent mieszanek). Młóto suszone zawiera: 92% suchej masy, 28% białka surowego i 13% włókna surowego.

Z przemysłu cukrowniczego uzyskujemy wysłodki i melas. Wysłodki buraczane zawierają głównie hemicelulozę, celulozę, pektyny i niewielkie ilości sacharozy, która nie uległa dyfuzji, trudno rozpuszczalne białka i śladowe ilości ekstraktu eterowego. Świeże wysłodki zawierają: 11-12% suchej masy, 0,66% popiołu surowego, 1,16% białka surowego, 0,15% tłuszczu surowego, 2,16% włókna surowego i 7,61% związków bezazotowych wyciągowych, w skład których wchodzą polisacharydy.

Węglowodany strukturalne stanowią 60-70% s.m. wysłodków buraczanych. Zawierają natomiast niewiele składników mineralnych: wapń - 9,7, fosfor - 1,0, sód - 1,8, potas - 3,5 oraz magnez 3,1 g/kg/s.m.

Wysłodki są paszą węglowodanową, o umiarkowanej zawartości białka i składników mineralnych. Trawione są znakomicie przez przeżuwacze, mikroflorę żwaczową, a także bakterie bytujące w jelicie grubym i ślepym u koni i dorosłej trzody chlewnej, w tym loch.

Wysłodki występują w dwóch postaciach:

Melas jest produktem ubocznym o szczególnej wartości użytkowej. Odciek gęsty, lepki i ciemnobrunatny płyn otrzymywany podczas wirowania cukrzycy (produktu przejściowego, będącego mieszaniną kryształków cukru i syropu) zawiera sacharozę, której nie można już wykrystalizować. Składa się z ok. 80% suchej substancji, głównie sacharozy (50%) i tzw. niecukrów (mineralnych - ok. 10%, i organicznych - ok. 20%). Ze 100 kg buraków uzyskuje się 3,9-4,2 kg melasu.

Melas jest surowcem bardzo cennym w produkcji pasz i w tej roli jest najbardziej właściwie wykorzystywany, chociaż w praktyce przeznacza się go w dużych ilościach na inne cele [Kapusta 2006].

Z przemysłu spirytusowego uzyskujemy wywar gorzelniany z gorzelni rolniczych i melasowy z gorzelni przemysłowych.

Wywar z gorzelni rolniczych jest najczęściej skarmiany w stanie świeżym zwierzętami, natomiast wywar z gorzelni przemysłowych nadaje się do skarmiania po zagęszczeniu w wyparkach, jako dodatek do pasz. Zawiera wiele składników, które mogą być wykorzystane przez zwierzęta: białka, aminokwasy, gliceryna, kwasy organiczne, cukry, niektóre mikroelementy oraz witaminy, głównie z grupy B. Suszony wywar ziemniaczany zawiera: 90% suchej masy, 24,3% białka ogólnego, 9,5% włókna surowego i 40,8% związków bezazotowych wyciągowych, a wywar zbożowy: 90% suchej masy, 16,5% białka ogólnego, 16,2% włókna surowego i 47,8% związków bezazotowych.

Z drożdżownictwa uzyskujemy drożdże świeże i suszone. Drożdże suszone mogą być dodawane do pasz przemysłowych.

Powinny zawierać co najmniej 90% suchej masy, 48% białka w suchej masie i najwyżej 10% soli mineralnych.

Z przemysłu ziemniaczanego uzyskujemy wycierkę ziemniaczaną, zwaną pulpą ziemniaczaną. Ze 100 kg ziemniaków uzyskujemy 42-54 kg wycierki świeżej lub 4,8-6,1 kg wycierki suszonej o zawartości 88% suchej masy. Suszona wycierka ziemniaczana zawiera głównie związki bezazotowe wyciągowe (duży udział skrobi), włókno surowe, 4% białka surowego i ok. 0,5% tłuszczu surowego. Drugim produktem ubocznym jest hydrol, który powstaje podczas produkcji glukozy z syropu skrobiowego (krochmalu ziemniaczanego lub kukurydzianego). Jest to syropowata ciecz zawierająca: 60- 65% suchej masy, 5-6% popiołu surowego, ok. 58% związków bezazotowych wyciągowych i 0,1% białka ogólnego.

Z przemysłu owocowo-warzywnego pochodzą wytłoki owocowe (jabłkowe, winogronowe, cytrusowe) i pomidorowe.

Wytłoki skarmia się głównie w stanie świeżym. Suszone wysłodki jabłkowe zawierają: 89,7% suchej masy, 22,8% włókna surowego, 5,3% białka ogólnego, 4,5% tłuszczu surowego i 54,9% związków bezazotowych wyciągowych.

Zastosowanie wszystkich produktów ubocznych (pozostałości) przemysłu spożywczego, jako paszy zarówno w stanie świeżym i suszonym, jest ograniczone i wymaga różnicowania ich dawkowania w żywieniu poszczególnych gatunków zwierząt oraz ich grup technologicznych.

Przy przerobie rzepaku na ekopaliwo pozostaje gliceryna - gęsta żółta ciecz o konsystencji miodu. Część jej zużywa się przy produkcji kosmetyków. Reszta (większość) może być przerabiana na niskokaloryczny słodzik oraz kwas cytrynowy, składnik produktów spożywczych, używany m.in. w słodyczach. Można również produkować szczepionkę drożdżową do usuwania ropopochodnych zanieczyszczeń z gleby oraz wartościowe białko, które jest dobrym zamiennikiem białka zwierzęcego oraz soi do pasz.

Podsumowanie

Zboża są uprawiane przede wszystkim jako roślina paszowa, przy zmniejszającym się zużyciu na cele spożywcze.

Prowadzenie intensywnej produkcji zwierzęcej wymaga stosowania w żywieniu zwierząt gospodarskich pasz treściwych, w tym mieszanek średnio- i wysokobiałkowych. Mieszanki takie wytwarza głównie przemysł paszowy, część mieszanek jest wytwarzana również w gospodarstwach rolnych.

Do wytwarzania mieszanek zużywa się ziarno zbóż, nasiona roślin strączkowych, mączki (mięsne i rybne) i pozostałości z przemysłu spożywczego, głównie śruty roślin oleistych, otręby powstające w czasie przemiału zbóż, wysłodki i melas z przemysłu cukrowniczego, wywar wysuszony z przemysłu spirytusowego oraz drożdże suszone z drożdżownictwa.

Polska, nie wytwarzając odpowiedniej ilości komponentów pasz, zmuszona jest do ich importu, głownie śruty, mączki i nasion roślin strączkowych. Obecnie istnieją przynajmniej trzy problemy gospodarki zbożowej:

Literatura

Handel zagraniczny produktami rolno-spożywczymi. Stan i perspektywy. 2011: IERiGŻ-PIB, ARR, MRiRW, nr 34, s.11.

Kapusta F. 2012: Przemysł paszowy wspomaga produkcję mleka. Przegląd Mleczarski, 2, 23.

Kapusta F. 2001: Rynek zbóż i ich przetwórstwo w Polsce. Prace Naukowe ,nr 917, "Technologia" 8, Wyd. AE, Wrocław, 23.

Kapusta F. 2006: Gospodarowanie pozostałościami w cukrownictwie. [W:] Ekonomiczno-finansowe uwarunkowania rozwoju regionu. (red. A. Kudlaszyk, M. Rutkowska). WSOWLąd, Wrocław, s. 133-134.

Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym. Stan w dniu 30.VI.2009 r. 2009: GUS, Warszawa, s. 15.

Mały Rocznik Statystyczny Polski (wrzesień 1939-czerwiec 1941). 1941: MDiI, Londyn, s. 35.

Rocznik Statystyczny. 1947, 1956, 1961, 1978, 1982, 1993, 1995, 1996: GUS, Warszawa.

Rocznik Statystyczny Rolnictwa. 2010: GUS, Warszawa, s. 148, 154, 157.

Rocznik Statystyczny Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej. 1978, 1982: GUS, Warszawa.

Rocznik Statystyczny Rolnictwa i Obszarów Wiejskich. 2005, 2007: GUS, Warszawa.

Rocznik Statystyczny Rzeczpospolitej Polskiej. 2003, 2007, 2009, 2011: GUS, Warszawa.

Rolnictwo i Gospodarka Żywnościowa 1986-1990. 1992: GUS, Warszawa, s. 210, 217.

Rynek Zbóż. Stan i perspektywy.1998, 2006, 2008, 2009, 2010, 2011: IERiGŻ-PIB, ARR, MRiRW.

Użytkowanie gruntów, powierzchnia zasiewów i pogłowie zwierząt gospodarskich w 2009 r. 2009: GUS, Warszawa, s. 106.



© Portal Spożywczy 2021-09-17 00:38:21