BIOSTRATEG flagowym programem NCBR

Jak mówi dr inż. Adrianna Pawlik, ekspert operacyjny Narodowego Centrum Badań i Rozwoju (NCBR), flagowym programem NCBR przeznaczonym dla sektora był program „Środowisko naturalne, rolnictwo i leśnictwo” - „BIOSTRATEG” z budżetem 500 mln zł i 3 konkursami, które zostały przeprowadzone w latach 2014-2017, w ramach których wyłoniono ponad 40 projektów o sporych budżetach, przekraczających 5 mln zł dofinansowania. Projekty te już zostały zrealizowane i większość z nich jest w okresie wdrażania wyników.

- W ramach programu BIOSTRATEG sfinansowaliśmy wiele interesujących przedsięwzięć dotyczących szerokiej tematyki rolno-środowiskowo-żywnościowej. Opracowano np. innowacyjną metodę obliczania śladu węglowego dla podstawowego koszyka produktów żywnościowych oraz zagospodarowania pełnowartościowego przemysłowego odpadu, powstającego podczas produkcji mrożonek warzywnych. W ramach innego projektu zajmowano się ochroną zasobów genetycznych i wszechstronnym wykorzystaniem zwierząt ras rodzimych. Opracowano także innowacyjne opakowania z wykorzystaniem surowców odnawialnych i impregnatów parafinowych. W ramach kolejnego projektu opracowano mobilny system iniekcyjnego nawadniania i nawożenia roślin

– mówi Adrianna Pawlik.

Jeśli chodzi o programy horyzontalne, projekty związane z rolnictwem i żywnością były finansowane głównie w ramach Programu Inteligentny Rozwój. Były to projekty wpisujące się zazwyczaj w KIS II: Innowacyjne Technologie, Procesy i Produkty Sektora Rolno-Spożywczego i Leśno-Drzewnego.

W ramach konkursów POIR, organizowanych w latach 2016-2021, NCBR dofinansowało ponad 500 projektów związanych z rolnictwem, żywnością, i biotechnologią rolniczą. Projekty te uzyskały blisko 2 mld złotych dofinansowania.

- Także i tu mieliśmy bardzo zróżnicowaną tematykę projektów, duża ich część dotyczyła technologii żywności, żywności funkcjonalnej, ale także weterynarii, produkcji pasz, chowu i hodowli zwierząt czy np. alternatywnych źródeł białka

– wymienia Adrianna Pawlik.

W ramach programu operacyjnego inteligentny rozwój, w roku 2020 NCBR ogłosił dedykowany dla sektora rolno- żywnościowego konkurs „Szybka Ścieżka Agrotech”. Był to konkurs ukierunkowany na rozwój nowych technologii w sektorze rolnym. Projekty dotyczyły szeroko rozumianej robotyzacji, automatyzacji, ale także przyjaznej środowisku produkcji żywności, bioenergii i biomateriałów.

- W konkursie Agrotech wyłoniliśmy do dofinansowania ponad 50 projektów, które wsparliśmy kwotą ponad 360 mln zł. Dofinansowaliśmy m.in. projekt dotyczący zagospodarowania niepełnowartościowych jaj spożywczych celem przeciwdziałania marnotrawieniu żywności

- mówi ekspertka NCBR.

Wskazuje również, że najbliższej przyszłości NCBR rozpocznie wdrażanie nowego programu operacyjnego: Fundusze Europejskie dla Nowoczesnej Gospodarki (FENG). W ramach 1. priorytetu FENG „Wsparcie dla przedsiębiorców” finansowane będą kompleksowe, modułowe projekty, z modułami takimi jak:

  • prace B+R,
  • wdrożenia innowacji,
  • rozwój infrastruktury B+R,
  • internacjonalizacja
  • rozwój kompetencji pracowników i osób zarządzających przedsiębiorstwem,
  • cyfryzacja przedsiębiorstw,
  • „zazieleniania” przedsiębiorstw,

Warto zaznaczyć, że jeden z modułów: prace B+R lub wdrożenie innowacji będzie obligatoryjny – a w przypadku dużych firm moduł B+R będzie zawsze obligatoryjny. Zakres tematyczny dotyczyć będzie obszarów Krajowych Inteligentnych Specjalizacji.

Współpraca międzynarodowa

Adrianna Pawlik podkreśla, że Narodowe Centrum Badań i Rozwoju od początku swojego istnienia prowadzi współpracę międzynarodową i ogłasza konkursy przy współudziale innych państw zarówno z Unii Europejskiej jak i spoza Unii. Jako przykład projektu międzynarodowego z udziałem Polski podaje, iż w ramach projektu o akronimie ConnectFarms opracowane zostaną rekomendacje i narzędzia wsparcia dla zintegrowanej, zrównoważonej produkcji roślinnej i zwierzęcej przy jednoczesnym zwiększeniu odporności gleby na stres i zmianę klimatu .

- Ponadto, w bieżącym roku ogłosiliśmy program rządowy Nutritech, który ma na celu zwiększenie dostępności produktów i rozwiązań w zakresie prawidłowego żywienia a także wdrażanie zasad zrównoważonego rozwoju w procesy produkcji i dystrybucji żywności prozdrowotnej

– mówi Adrianna Pawlik.

Obecnie trwa nabór wniosków w pierwszym konkursie Nutritech. Można w nim uzyskać dofinansowanie na projekty m.in. z zakresu nutrigenomiki, żywności wspierającej leczenie chorób, funkcjonalnej, proekologicznej, alternatywnych źródeł białka, badania mikrobiomu, ale program ten nie obejmuje opracowania suplementów diety. Kwota środków do uzyskania na te projekty to 100 mln zł. Minimalna wartość projektu to 1 mln zł, a maksymalna 10 mln zł. O dofinansowanie mogą ubiegać się pojedyncze przedsiębiorstwa oraz konsorcja, maksymalnie 3 podmiotowe, zarówno naukowo -przemysłowe, jak i składające się z samych przedsiębiorców.

Ekspertka zaznacza iż, trudność w realizacji projektów związana jest często z ich interdyscyplinarnością. - Ponad 90 proc. projektów związanych z sektorem agrifood to projekty interdyscyplinarne. Takie projekty są zawsze trudne w realizacji, zwłaszcza, jeśli obejmują zagadnienia pozornie dalekie od siebie, jak na przykład hodowla zwierząt i IoT

– mówi Adrianna Pawlik.

dr inż. Adrianna Pawlik

Wyzwania dla sektora

W opinii Adrianna Pawlik, pierwszym i najważniejszym wyzwaniem dla sektora rolno-spożywczego jest zapewnienie bezpieczeństwa żywnościowego.

- W wymiarze światowym przyszłość sektora to konieczność wyżywienia blisko 10 miliardów ludzi, czyli wyprodukowania wymiernej ilości białka, biorąc pod uwagę kurczące się zasoby ziemi rolnej na świecie. Z drugiej strony dochodzi oczywiście problem marnowania żywności w krajach rozwiniętych

– zauważa Adrianna Pawlik.

Kolejnym wyzwaniem będzie wzmocnienie sektora w obliczu zmiany klimatu i wszystkich jej niekorzystnych efektów: w naszej szerokości geograficznej chodzi tu głównie o występowanie okresów suszy i przeplatających się z nimi okresów gwałtownych opadów.

Istotną kwestią jest także utrata bioróżnorodności i związane z nią występowanie plag szkodników, utrata stabilności ekosystemów. Ważnym elementem rozwoju i ogromnym wyzwaniem, zarówno pod kątem ekonomii jak i ekologii, będzie przejście na model obiegu zamkniętego, w którym każdy produkt uboczny produkcji rolnej czy przetwórstwa żywności nie będzie odpadem, lecz źródłem wartości dodanej.

- Kolejnym wyzwaniem będzie np. skrócenie łańcuchów dostaw i zapewnienie informacji o żywności na każdym etapie jej produkcji, przetwarzania, transportu aż do konsumenta i zapewnienie bezpieczeństwa żywności

– mówi ekspert NCBR.

Zaznacza, że również istotnym problemem związanym z produkcją żywności jest nadużywanie antybiotyków w chowie zwierząt, nieprawidłowe nawożenie, a nawet nieprawidłowa technologia uprawy.

- Na to wszystko nakłada się specyfika polskiego rolnictwa - duża liczba niewielkich gospodarstw, ograniczone informacje o uczestnikach rynku, starzenie się społeczeństwa, szczególnie widoczne w braku wymiany pokoleń w rodzinach rolniczych. Oczywiście musimy pamiętać także o realiach związanych z ekonomią, polityką, pandemią. Jesteśmy obecnie świadkami nakładania się kryzysu związanego z pandemią i kryzysu spowodowanego napaścią Rosji na Ukrainę. Z tym wszystkim mierzą się rządy, mierzą się przedsiębiorcy i na końcu oczywiście my, jako konsumenci

– mówi Adrianna Pawlik.

Znaczenie innowacji

Innowacje mają kluczowe znaczenie nie tylko dla zwiększenia wydajności rolnictwa w obliczu zmiany klimatu, ale także dla osiągnięcia celów społecznych, gospodarczych, żywieniowych i środowiskowych oraz poprawy tzw. odporności rolnictwa. To już powszechnie rozumiany i akceptowany fakt i od innowacji w sektorze rolno – żywnościowym nie ma odwrotu. W ramach aktualnie zatwierdzonych planów WPR rolnicy otrzymają wsparcie na wprowadzanie innowacji, od rolnictwa precyzyjnego po agroekologiczne metody produkcji. Zatwierdzony polski plan strategiczny obejmuje działania takie jak zmniejszenie ilości pestycydów rolnictwie, poprawa zdrowia i dobrostanu zwierząt gospodarskich.

– Z perspektywy NCBR największe nadzieje wiążemy z nowymi technologiami w rolnictwie, czyli z rozwojem rolnictwa precyzyjnego, zwanego także rolnictwem 4.0 czy też rolnictwem cyfrowym

– wymienia Adrianna Pawlik.

Obecnie większość projektów NCBR związanych z sektorem rolno-żywnościowym zawiera elementy rozwiązań ICT, począwszy od analizy obrazu przez wykorzystanie danych satelitarnych aż po zawansowaną robotykę.

- W przyszłości ten trend będzie się na pewno rozwijać. Potrzebujemy innowacji z zakresu precyzyjnego nawadniania roślin, nawożenia upraw, monitorowania zdrowia zwierząt gospodarskich, systemów wsparcia decyzji w rolnictwie. Równie istotne jest zapewnienie wsparcia w pracach fizycznych, przy użyciu robotów. Ponadto generalnie nie jest konieczne zwiększanie powierzchni użytków rolnych, potrzebujemy raczej maksymalizacji wydajności z hektara i optymalizacji pod względem dostarczania składników pokarmowych roślinom

– uważa ekspert NCBR.

- Kolejną dużą rolę, mam nadzieję, będą pełnić tak zwane rozwiązania oparte na naturze – nature based solutions. W przyszłości na pewno nastąpi rozwój agroekologii, agroleśnictwa. W szerokiej i już bardzo mocno innowacyjnej perspektywie będzie to także biomimikra, bionika czyli technologie, oparte na rozwiązaniach występujących w przyrodzie, co w ostatnich latach zyskuje popularność np. przy projektowaniu nowych materiałów, czy w architekturze – dodaje.

Co przyniesie przyszłość?

Zdaniem eksperta, dużą rolę w przyszłości będzie pełnić technologia blockchain ponieważ zarówno prawodawcy jak i konsumenci chcą otrzymywać precyzyjne informacje o żywności dotyczące każdego etapu jej wytwarzania i przetwarzania. Według badań konsumenci w Europie, dokonują zakupów produktów żywnościowych zwracają uwagą na trzy czynniki: smak, bezpieczeństwo żywności, cenę. Ponadto duże znaczeni dla konsumenta ma zrównoważona produkcja żywności, ponieważ taka żywność postrzegana jest jako zdrowsza (biorąc jednak pod uwagę także cenę).

Na pewno dużą rolę będą odgrywać innowacje związane z biotechnologią rolniczą i biotechnologią żywności, natomiast wszelkie modyfikacje genetyczne obejmujące żywność są dość kontrowersyjne i niechętnie przyjmowane przez konsumentów. Tym niemniej od jakiegoś czasu do szerokiego zastosowania wchodzą nowe technologie, jak CRISPR, które nie wymagają wprowadzania obcych genów do genomu konkretnego gatunku. Natomiast biotechnologia to oczywiście nie tylko manipulacje w genomie, ale także na przykład produkcja wykorzystująca mikroorganizmy, proces fermentacji, chociażby do uzyskania nowoczesnych i niskokalorycznych substancji zastępujących cukier

– mówi Adrianna Pawlik.

Międzynarodowy Instytut Badań nad polityką żywnościową podaje, że inwestycje w badania i rozwój odpowiadające 1 proc. globalnej wartości produkcji rolnej mogłyby zwiększyć produkcję żywności o 30 proc. Globalne raporty wskazują, że przyjęcie "zielonych" innowacji w krajach rozwijających się może zmniejszyć emisję spowodowaną przez rolnictwo, leśnictwo i inne użytkowanie gleby o ponad 40 proc., a każdy dolar wydany na badania i rozwój w tych krajach przynosi 10 dolarów zwrotu z inwestycji. Podwojenie obecnych inwestycji publicznych pozwoliłoby przeznaczyć 15 miliardów dolarów na innowacje w krajach rozwijających się.

- Biorąc pod uwagę prawodawstwo unijne i polskie, w przyszłości możemy spodziewać się napływu wniosków dotyczących innowacyjnego etykietowania owoców i warzyw, kompostowania odpadków organicznych, funkcjonalnych i biodegradowalnych materiałów opakowaniowych przeznaczonych do kontaktu z żywnością. Z drugiej strony spodziewany jest także wzrost liczby wniosków związanych z kaskadowym wykorzystaniem biomasy,. Wymogi dotyczące ograniczenia zużycia środków ochrony roślin, oszczędnego i racjonalnego gospodarowania zasobami oraz zmniejszenie potencjału społecznego w rolnictwie prawdopodobnie spowodują wzrost liczby wniosków dotyczących rolnictwa precyzyjnego. Jest to ogólnoświatowy trend, coraz bardziej widoczny także wśród wnioskodawców POIR

– puentuje Adrianna Pawlik.