W zrównoważonej diecie o odpowiedniej wartości odżyw-czej i energetycznej powinny przeważać nienasycone kwasy tłuszczowe, zaś kwasy tłuszczowe nasycone winny być spożywane w możliwie małych ilościach.Produkty tłuszczowe, jak masło, margaryna czy oleje roślinne noszą nazwę tłusz-czów widocznych. Zależnie od pochodzenia tłuszcze te dzieli się na oleje roślinne, tłuszcze zwierzęce, margaryny stołowe oraz tłuszcze kuchenne [7].

Tłuszcze roślinne mają istotne znaczenie ze względów zdrowotnych, gdyż cechuje je duża zawartość nienasyconych kwasów tłuszczowych, jak również nieobecność cholesterolu. Tłuszcze zwierzęce, w przeciwieństwie do tłuszczów roślinnych, stanowią źródło cholesterolu oraz nasyconych kwasów tłuszczowych, które nie są korzystne dla zdrowia [12, 17].Tłuszcze pełnią różnefunkcje w organizmie i warunkują wiele procesów. Wraz ze spożywaniem produktów zawierających tłuszcz do organizmu dostarczane są ważne składniki, przede wszystkim witaminy A, D,E i K [21].

Nadmierne spożycie zwłasz-cza tłuszczów utwardzonych może jednak wprowadzać zbyt dużo niekorzystnych związków w nich zawartych, przede wszystkim prowadzi do otyłości oraz miażdżycy iich groźnych następstw [13].Tłuszcze mają nie tylko najwyższą ze wszystkich makroskładników wartość energetyczną, ale są także nośnikiem smaku. Spożywanie potraw zawierających tłuszcz, zwłaszcza w połączeniu z cukrem lub solą, wyzwala większe odczucia hedonistyczne niż ta sama potrawa bez tłuszczu [13, 21]. 

Tłuszcze płynne i stałe nie są produktami, które spożywa się samodzielnie, a jedynie stanowią dodatek do posiłków ipotraw. Stosuje się je w celu wzbogacenia smaku i konsystencji potraw.Spożycie tłuszczów przez polskich konsumentów wzbudza wiele zastrzeżeń, gdyżsą one zbyt często obecne w diecie, w szczególności spożywane jako dodatek do sma-rowania pieczywa [5, 6].

Posiłki, takie jak pierwsze i drugie śniadanie oraz kolacja składają się głównie z pieczywa posmarowanego masłem lub margaryną i różnych dodatków [18, 21]. Powszechne i często spożywane produkty do smarowania pieczywa w większości są pochodnymi tłuszczów roślinnych, wyjątek stanowią tłuszcze pochodzenia zwierzęcego, takie jak masło i smalec. W kontekście używania margaryny zwraca się dodatkowo uwagę naobecność w niej niekorzystnych dla organizmu izome-rów trans kwasów tłuszczowych.

W latach 90. XX wieku w Polsce nastąpił gwałtowny rozwój gospodarki wolno-rynkowej. Z tego powodu struktura spożycia tłuszczów w Polsce upodobniła się do tej występującej w krajach zachodnich [8, 17] –spożycie tłuszczów ogółem systematycz-nie zmniejszało się. Zdecydowanie wzrosło spożycie tłuszczów roślinnych, a zmniej-szyło się spożycie masła i tłuszczów zwierzęcych [9, 10], co jest zjawiskiem korzystnym.

Mimo tej tendencji wśród polskich konsumentów utrzymuje się wyższy poziom spożycia tłuszczów niż zalecany przez dietetyków [13, 16]. Zmienia się żywność ofe-rowana na rynku –duży udział uzyskały wyroby gotowe lub w dużym stopniu przygo-towane do spożycia, a ponadto wytwarzanie żywności jest coraz bardziej przemysłowe, rośnie też liczba posiłków spożywanych poza domem. Celem pracy była charakterystykazwyczajów i zachowań żywieniowych konsu-mentów produktów do smarowania pieczywa, a także postrzegania i używania przez nich tłuszczów.

Materiał i metody badań

Badania sondażowe zostały przeprowadzone w marcu 2019 roku metodą CAWI (ang. Computer Assisted Web Interview) na ogólnopolskiej reprezentatywnej próbie Polaków (n =891). Respondenci zostali dobrani z bazy Ogólnopolskiego Panelu Ba-dawczego Ariadna tak, aby odpowiadali pod względem podstawowych cech demogra-ficznych (płeć, wiek, poziom wykształcenia, wielkość miejsca zamieszkania, dochód) polskim konsumentom produktów do smarowania pieczywa. Osoby badane samo-dzielnie wypełniały kwestionariusz internetowy trwający ok.30 min. Przedstawione wniniejszym artykule wyniki stanowią część szerszych badań projektu 19038, reali-zowanego w ramach EIT FOOD Horyzont 2020 na Wydziale Psychologii Uniwersyte-tu Warszawskiego.

Wykorzystane w badaniachzmienne dotyczyły dwóch obszarów: stylu żywienia osoby badanej oraz tłuszczów –wiedzy, postrzegania i spożywania.

W ramach charakterystyki stylu żywienia określano:

−satysfakcję z własnego stylu żywienia –mierzoną za pomocą skali 4-punktowej (od 1 –w ogóle nieusatysfakcjonowany do 4 –całkowicie usatysfakcjonowany);

−zdrowotność własnego stylu żywienia (deklaracja) –mierzoną w skali 5-punktowej: od 1 –jem zdecydowanie niezdrowo do 5 –jem zdecydowanie zdrowo oraz dodatkowej odpowiedzi poza skalą: nie dbam oto czy jem zdrowo czy nie-zdrowo;

−zdrowotność własnego stylu żywienia (zachowania) –częstość spożycia 12 róż-nych produktów i potraw korzystnych i niekorzystnych pod względem zdrowotnym (np. warzywa, owoce oraz słodycze, dania fast food) określana w skali 6-punktowej: od 1 –nie jem w ogóle do 6 –jem codziennie lub prawie codziennie;

−prawidłowe i nieprawidłowe zwyczaje żywieniowe –respondenci ustosunkowywali się do 10 twierdzeń związanych z różnymi aspektami spożywania posiłków (np. jadam posiłki regularnie, nie dbam o to, co jem w ciągu dnia). W tym pomiarze za stosowano skalę 5-punktową: od 1 –w ogóle do mnie nie pasuje do 5 –całkowicie do mnie pasuje.

Charakterystyka stosunku do tłuszczów obejmowała następujące informacje:

−znajomość wspomagania tłuszczów –respondentom przedstawiano listę 15 tłuszczów, aby wskazali, które z nich znają albo przynajmniej o nich słyszeli;−częstotliwość spożywania tłuszczów –respondenci wskazywali częstotliwość spo-żywania znanych sobie tłuszczów w skali: od 1 –nigdy do 8 –częściej niż raz wtygodniu;

−sposób używania tłuszczów –respondenci wskazywali, jak używają konkretnego, znanego sobie tłuszczu, wybierając odpowiedź spośród 6 dostępnych opcji: do smarowania pieczywa, do pieczenia, do smażenia, do sałatek, do przygotowania majonezu, do zup i innych potraw;

−wiedza na temat tłuszczów –respondenci ustosunkowywali się do 10 twierdzeń na temat tłuszczów, z których 5 było prawdziwych (np. wielokrotne smażenie na tym samym tłuszczu jest szkodliwe dla zdrowia, tłuszcze roślinne są zdrowsze niż tłuszcze zwierzęce, tłuszcze roślinne nie zawierają kwasów tłuszczowych trans), zaś 5 –fałszywych (np. oleje i oliwa z oliwek zawierają dużo cholesterolu, tłuszcze zawierające nasycone kwasy tłuszczowe są zdrowe, kwasy tłuszczowe trans są zdrowsze niż nienasycone kwasy tłuszczowe).

Zadaniem badanych było zaznaczenie odpowiedzi w skali od: 1 –zupełnie się nie zgadzam do 5 –całkowicie się zgadzam;

−zachowania zakupowe dotyczące tłuszczów –respondenci określali jak bardzo pasuje do nich 7 stwierdzeń dotyczących tłuszczów w skali od: 1 –zupełnie do mnie nie pasuje do 5 –całkowicie do mnie pasuje (np. kiedy robię zakupy mam świadomość, które produkty są wysoko przetworzone; wiem, które tłuszcze są zdrowe, a które niezdrowe; uważnie czytam etykiety na tłuszczach, które kupuję);

−postrzeganie tłuszczów –respondenci wskazywali, które z 5 rodzajów tłuszczów (olej rzepakowy, olej słonecznikowy, oliwa z oliwek, masło, margaryna) najbar-dziej pasują do 9 stwierdzeń (np. zalecany przez dietetyków, zdrowy, smaczny, wkorzystnej cenie, uniwersalny).

Wyniki i dyskusja

W badanej próbie konsumentów produktów do smarowania pieczywa większość (62 %) stanowiły kobiety. Spośród pięciu badanych grup wiekowych żadna zdecydowanie nie dominowała –odsetek badanych konsumentów rozkładał się równomiernie (po ok.20 %).

Respondenci to osoby dobrze wykształcone –dominowały osoby zwyższym i średnim wykształceniem oraz pracujące w pełnym wymiarze godzin lub na pół etatu. Średni miesięczny dochód netto na gospodarstwo domowe wyniósł ok. 4300 zł, przy czym, co piątyz badanych konsumentów odmówił podania informacji owysokości miesięcznego dochodu.

Styl żywienia i zwyczaje żywieniowe badanych konsumentów

Określono subiektywną ocenę własnego stylu żywienia badanych konsumentów produktów do smarowania pieczywa. Jednym z analizowanych aspektów był pomiar poziomu satysfakcji z własnego stylu żywienia.

Znaczna większość (75 %) respondentów była zdecydowanie lub raczej zadowolona ze swojego stylu żywienia. Pozostałe osobybyły zdecydowanie i raczej niezadowolone ze swojego stylu żywienia. Respondenci dokonali również subiektywnej oceny zdrowotności swojego stylu żywienia –81 % uznało, że odżywia się zdrowo lub średnio zdrowo. Badani, którzy nie przywiązywali wagi do tego,czy odżywiają się zdrowo czy niezdrowo, stanowili absolutną mniejszość (4 %). Podobne wyniki uzyskano w badaniach CBOS [3] na temat zwyczajów żywieniowych Polaków.

Ośmiu na dziesięciu konsumentów twierdziło, że odżywia się zdrowo, co szósty natomiast wyrażał przeciwną opinię.

Po porównaniu poziomu zadowolenia ze stylu żywienia oraz oceny zdrowotności odżywiania wykazano, że w badanej próbie dominowali konsumenci zadowoleni zwłasnego stylu żywienia i którzy uznawali swoje odżywianie za zdrowe lub umiarkowanie zdrowe (tab. 1). Przeświadczenie konsumentów o tym, że odżywiają się zdrowo nie implikuje jednak korzystnych zwyczajów i nawyków żywieniowych. W badaniach oceniono także różne aspekty zwyczajów żywieniowych konsumentów.

Jednym z nich było określenie częstotliwości spożywania produktów korzystnych i  niekorzystnych pod względem zdrowotnym. Zdecydowana większość respondentów relatywnie często spożywała rekomendowane produkty, takie jak: warzywa, owoce, produkty mleczne oraz drób.

Wśród produktów, które nie są zalecane przez dietetyków dominowało częste spożywanie słodyczy, czerwonego mięsa oraz napojów gazowanych (tab. 2).

Zbliżoną częstotliwość spożywania słodyczy wśród polskich konsumentów zau-ważyli wcześniej Niedźwiedzka i wsp. [14] –według tych autorów 57 % osób bada-nych sięgało po słodycze co najmniej raz w tygodniu.

Częste spożywanie słodyczy typu batony, czekolady czy ciastka sprzyja zwiększeniu ilości kwasów tłuszczowych trans w diecie i jest niekorzystne dla zdrowia. W innych badaniach [3, 14] zaobserwowano mniejszą tendencję do częstego spożywania (co najmniej raz w tygodniu) produktów typu fast food oraz napojów gazowanych.

Należy zauważyć, że badani konsumenci wykazywali większą skłonność do spożywania produktów zalecanych przez dietetyków, co jest zjawiskiem pozytywnym.Dane dotyczące sposobów żywienia (a nie tylko spożywanych produktów) również wskazują na korzystne zachowania żywieniowe. Większość respondentów spożywała posiłki regularnie, choć był to niższy odsetek niż uzyskany w badaniach dotyczących zwyczajów żywieniowych Polaków przeprowadzonych przez CBOS [3].Około poło-wa badanych konsumentów wskazała, że modyfikuje przepisy tak, aby potrawy zachowały swój smak, ale były zdrowsze oraz że poszukuje informacji o zdrowym żywieniu (tab. 3).

W badanej populacji zaobserwowano także szereg niekorzystnych zachowań żywieniowych.

Prawie połowa respondentów, przygotowując posiłki, skupiała się głównie na zaspokajaniu głodu, co można zakwalifikować jako brak świadomości znaczenia właściwie skomponowanych i zbilansowanych posiłków, w których ważna jest nie tylko wartość energetyczna decydująca o poczuciu sytości.

Do niekorzystnych zachowań żywieniowych należała także skłonność do kierowania się bardziej smakiem spo-żywanych posiłków aniżeli ich korzystnym wpływem na zdrowie.

Dostrzeżono także skłonność do spożywania żywności łatwo dostępnej. Prawie 25% badanych nie przy-wiązywało wagi do spożywanej żywności, jak również często spożywało posiłki poza domem, co potwierdza wyniki badań przeprowadzonych przez CBOS [3], dotyczące zachowań żywieniowych Polaków. Wśród części badanych konsumentów zaobserwo-wanotakże niechęć do poznawania nowych smaków i próbowania potraw, co może sprzyjać niedostatecznemu urozmaiceniu diety.

Znajomość, częstotliwość i sposoby używania tłuszczów

Spośród 15 tłuszczów, których nazwy przedstawiono respondentom, w opisie wyników przedstawiono 5 tłuszczów.

Konsumentów, którzy zadeklarowali znajomość danego rodzaju tłuszczu, pytano o częstotliwość jego spożycia (tab. 4) oraz sposób używania. Najbardziej znanymi tłuszczami (powyżej 80 % wskazań) były: masło, mar-garyna, olej rzepakowy, olej słonecznikowy i oliwa z oliwek. Oleje z surowców obce-go pochodzenia, takie jak olej kokosowy, palmowy, arachidowy czy sezamowy były mniej znane konsumentom produktów do smarowania pieczywa.

Najczęściej spożywanym tłuszczem było masło, którego respondenci używali przede wszystkim do smarowania pieczywa, ale wykorzystywano je także do piecze-nia, zaś do gotowania i smażenia masło było rzadziej używane przez respondentów. Wyniki te są zbieżne z rezultatami badań Flaczyk i Korczaka [5], Wiśniewskiego [20] oraz Żbikowskiej i wsp. [22], dotyczących zachowań konsumentów na rynku tłusz-czów stołowych oraz preferencji tych konsumentów odnoszących się do tłuszczów do smarowania pieczywa, w których tłuszcz pochodzenia zwierzęcego był najczęściej spożywany przez badanych Polaków.

Z kolei Niedźwiedzka i wsp. [14], w badaniach spożycia produktów tłuszczowych będących źródłem kwasów tłuszczowych trans, wykazali, że najczęściej wybieranym tłuszczem do smarowania pieczywa jest marga-ryna, w następnej zaś kolejności –masło.W badaniach własnych tłuszczem sytuującym się na drugim miejscu w częstotli-wości spożycia po maśle, choć wskazanym przez mniejszy odsetek respondentów, był olej rzepakowy używany głównie do smażenia. Między częstotliwością spożycia masła i oleju rzepakowego wytworzyła się względna równowaga dotycząca spożycia tłuszczów zwierzęcych i roślinnych.

Trzecim tłuszczem w kolejności spożywania była margaryna, której respondenci używali głównie do pieczenia, ale również do smarowania pieczywa. Ta tendencja wpisuje się w specyfikę kuchni polskiej, w której często spożywa się kanapki, potrawy smażone, a także domowe ciasta.

Rzadziej spożywane tłuszcze (razw miesiącu lub rzadziej), takie jak oliwa z oliwek i olej słonecznikowy były przez respondentów używane głównie na zimno do sałatek, co również wskazuje na korzystne zachowania żywieniowe.

Wiedza na temat tłuszczów i decyzje zakupowe

Poziom wiedzy respondentów na temat tłuszczów nie był wysoki, o czym świad-czy relatywnie duży odsetek odpowiedzi „ani tak, ani nie” na większość stwierdzeń dotyczących tłuszczów oraz zawartych w nich kwasów tłuszczowych nienasyconych, nasyconych i kwasów trans (tab. 5).Spośród testowanych stwierdzeń największa świadomość dotyczyła tego, że wie-lokrotne smażenie na tym samym tłuszczu może być szkodliwe dla zdrowia (75 % wskazań), co jest ważną przesłanką dbania o zdrowie. Ponadto połowa konsumentów wiedziała, że tłuszcze roślinne są zdrowsze niż zwierzęce, a także, że tłuszcze nasyco-ne są obecne w produktach wysoko przetworzonych.

Poniżej połowy respondentów (44 %) zdawało sobie sprawę, że masło i wzbogacone margaryny są bogatym źródłem witamin A i D.

Niektóre obszary wiedzy żywieniowej nastręczały respondentom trudności.

Najwięcej fałszywych przekonań dotyczyło tego, czy tłuszcze roślinne zawierają nasycone kwasy tłuszczowe trans, czy tłuszcze zawierające nasycone kwasy tłuszczowe są ko-rzystne dla zdrowia, czy każdy tłuszcz roślinny jest zdrowy oraz czy kwasy tłuszczowe trans mają działanie prozdrowotne.Wyniki badań własnych są zbliżone do rezultatów Boczara i Błażejczyk-Majki [2], którzy w badaniach charakteryzujących polskich konsumentów olejów roślinnych również wykazali dużą ich świadomość w zakresie takich zagadnień, jak większa wartość odżywcza tłuszczów roślinnych niż zwierzęcych czy brak cholesterolu w tłuszczach roślinnych.

Z kolei respondenci wykazywali się ograniczoną wiedzą przy wybie-raniu produktów podczas zakupów (tab. 6).Respondenci w większości deklarowali, że podczas robienia zakupów wiedzą, które produkty są wysoko przetworzone oraz żerozróżniają tłuszcze zdrowe i nie-zdrowe.

Równocześnie mieli niską świadomość na temat obecności kwasów tłuszczo-wych trans w różnych produktach i nie zwracali uwagi na zawartość nienasyconych kwasów tłuszczowych w produktach, które kupują. Jeszcze niższą świadomość konsumentów w kwestii zwracania uwagi na zawartość izomerów trans i nasyconych kwa-sów tłuszczowych w kupowanych i spożywanych produktach zaobserwowali Żbikow-ska i wsp. [22] w badaniach poświęconych preferencjom i wiedzy o tłuszczach do smarowania pieczywa.

W badaniach własnych respondenci w niewielkim stopniu czytali etykiety tłuszczów, które kupowali, a także nie zwracali uwagi na to, jaki rodzaj kwasów tłuszczowych zawierają produkty. Jest to odmienny rezultat niż uzyskany wbadaniach CBOS na temat zachowań żywieniowych Polaków [3], w których większość respondentów deklarowała dokładne zapoznawanie się z etykietami kupowanych produktów. Warto zauważyć, że dla dwóch trzecich respondentów nie było ważne, jakie kwasy tłuszczowe zawierały kupowane i spożywane przez nich produkty.

Postrzeganie tłuszczów

W badaniach ocenie podlegało 5 rodzajów tłuszczów: cztery tłuszcze dominujące w Polsce i pozyskiwane z surowców krajowych (masło, margaryna, olej rzepakowy, olej słonecznikowy) oraz oliwa z oliwek –tłuszcz pozyskiwany z surowców rosnących poza polską szerokością geograficzną. Tłuszcze te były oceniane pod względem 9 cech związanych z ich walorami użytkowymi i zdrowotnymi (tab. 7).

Masło, które było tłuszczem najczęściej spożywanym przez respondentów, uzna-no za najsmaczniejszy produkt ze wszystkich podlegających ocenie.

Podobne opinie konsumentów odnotowali Żbikowska i wsp. [22] w badaniach preferencji polskich konsumentów odnośnie do tłuszczów do smarowania pieczywa, w których tłuszcz ten wybierano głównie ze względu na smak, a nie walory zdrowotne.

W badaniach własnych konsumenci twierdzili, że masło jest zdrowe i nadaje korzystne właściwości potrawom (konsystencja, aromat). Masło to także produkt uniwersalny, którego można używać w różnych daniach i potrawach. W opinii respondentów jest to tłuszcz, którego nie należy wykluczać z diety.

W porównaniu z masłem margaryna wyróżniała się przystępną ceną dla większe-go odsetka respondentów. Równocześnie przez 23 % badanych konsumentów była postrzegana jako tłuszcz, który należy wykluczyć z diety.Pod względem użyteczności w gospodarstwie domowym najwięcej wskazań do-tyczyło oleju rzepakowego. Został on uznany przez większość respondentów za odpo-wiedni do smażenia, za najbardziej uniwersalny do przyrządzania potraw oraz mający przystępną cenę.

Część konsumentów (25 -27 %) uznała olej rzepakowy za smaczny idodający odpowiedniej konsystencji potrawom, a także za rekomendowany przez dietetyków. Jedna trzecia badanych uważała olej rzepakowy za tłuszcz zdrowy. Znaczenia korzystnej ceny, smaku i walorów zdrowotnych jako głównych atrybutów oleju rzepakowego dowiedli też Boczar i Błażejczyk-Majka [1, 2], zajmujący się charakterystyką preferencji konsumentów oleju rzepakowego i słonecznikowego.Olej słonecznikowy wyróżniał się wśród respondentów przede wszystkim uni-wersalnym zastosowaniem do różnych potraw, przydatnością do smażenia i korzystną ceną.

Takie zestawienie cech czyni go użytecznym w gospodarstwie domowym, choć w mniejszym stopniu niż olej rzepakowy. Olej słonecznikowy przez ok. 30 % respon-dentów był też postrzegany jako zdrowy i smaczny. W badaniach Boczara i Błażej-czyk-Majki [1], poświęconych preferencjom oleju słonecznikowego, konsumenci także przypisywali temu tłuszczowi uniwersalność i korzystną cenę.Oliwa z oliwek została uznana przez większość respondentów za produkt o walo-rach zdrowotnych, takich jak: obniżanie poziomu cholesterolu, wzmacnianie odporno-ści czy poprawa trawienia, a także tłuszcz rekomendowany przez dietetyków. Badani uznali korzystny wpływ oliwy z oliwek na konsystencję i smak potraw. Oliwa z oliwek ceniona była także za smak i uniwersalność zastosowań.

Nie była natomiast postrzega-na jako produkt o przystępnej cenie. W badaniach Boczara i Błażejczyk-Majki [2], charakteryzujących konsumentów olejów roślinnych w Polsce, oliwa z oliwek była postrzegana jako tłuszcz drogi, niesmaczny i mało uniwersalny, ale o wysokich walorach zdrowotnych.

Wnioski

1.Większość badanych konsumentów postrzega swój styl odżywiania jako zdrowy, jednak analiza konkretnych zachowań żywieniowych pozwoliła wskazać, że obok częstego spożywania produktów zalecanych, duża część konsumentów spożywa produkty niezalecane.

2.W zwyczajach żywieniowych konsumentów produktów do smarowania pieczywa występuje rozbieżność między przekonaniami a zachowaniami.

3. Badani konsumenci znają różne rodzaje tłuszczów do smarowania i różne rodzaje olejów. Częstotliwość używania konkretnych rodzajów tłuszczów jest wyraźnie powiązana ze sposobem ich używania.

4.W przypadku większości tłuszczów konsumentom brak ukształtowanych opinii iwiedzy na ich temat.

5.Wiedza konsumentów o różnych tłuszczach i ich właściwościach nie jest rozległa iusystematyzowana, a jeżeli nawet jest, to nie zawsze przekłada się na zachowania zakupowe.

6.Badani konsumenci nie uświadamiają sobie braków w wiedzy na temat tłuszczów iich właściwości, co może sprzyjać błędom dietetycznym. Wynik ten wskazuje na potrzebę edukacji w tym zakresie, ponieważ niewiedza może się przekładać na późniejsze niekorzystne zachowania żywieniowe.

 

Projekt finansowany w ramach grantu 19038 EIT FOOD wchodzącego w skład projektów Horyzont 2020.

Literatura

[1]Boczar P., Błażejczyk-Majka L.: Konsumenci oleju rzepakowego a konsumenci oleju słoneczniko-wego w Polsce. Handel Wewnętrzny, 2018, 2 (373), 90-103.

[2]Boczar P., Błażejczyk-Majka L.: Characteristics of vegetable oil consumers in Poland in a view of sustainable consumption principles. Acta Sci. Pol. Oeconomia, 2015, 14(3), 15-26.

[3]CBOS: Zachowania żywieniowe Polaków. CBOS,Warszawa 2014.

[4]Czepczor K., Brytek-Matera A.: Jedzenie pod wpływem emocji. Difin,Warszawa2017.

[5]Flaczyk E., Korczak J.: Zachowania konsumenta na rynku tłuszczów stołowych. Nowa Medycyna, 2000, 12, 11-15.

[6]Flaczyk E., Korczak J.: Preferencje tłuszczów stołowych dostępnych na rynku poznańskim. Tłuszcze Jadalne, 1998, 33 (3/4), 137-147.

[7]Gawęcki J., Zielke M.: Produkty spożywcze i ich wartość odżywcza. W: Żywienie człowieka. Pod-stawy nauki o żywieniu. Red. J. Gawęcki, L. Hryniewiecki. Wyd. Nauk. PWN,Warszawa 1998, ss. 307-330.

[8]Górska-Warsewicz H.: Konsumpcja tłuszczów roślinnych i masła. Przem. Spoż., 2004, 58 (7), 17-19.

[9]Gutkowska K., Laskowski W., Ozimek I.: Konsumpcja żywności w polskich gospodarstwach do-mowych –kryteria zróżnicowania. Wyd. SGGW, Warszawa 2012.

[10]Jarosz M. (Red.): Normy żywienia dla populacji polskiej –nowelizacja. Instytut Żywności i Żywie-nia, Warszawa 2012.

[11]Krajewski K.: Wybrane czynniki kształtujące zmiany w spożyciu tłuszczów stołowych w Polsce w latach 1990 -1995. Żywność. Technologia. Jakość, 1996, 4 (9), 32-46.

[12]Krygier K.: Problemy bezpieczeństwa tłuszczów w Polsce. Przem. Spoż., 2008, 4 (62), 32-35.

[13]Laskowski W.: Wartość odżywcza diety Polaków oraz jej zmiany. W: Współczesne kierunki działań prozdrowotnych. Red. A. Wolska-Adamczyk. WSIiZ,Warszawa 2015, ss. 57-72

[14]Niedźwiedzka J., Kapka-Skrzypczak L., Michalak-Majewska M.: Zwyczaje żywieniowe związane z konsumpcją produktów stanowiących źródło kwasów tłuszczowych trans –implikacje zdrowotne wysokiego spożycia. Medycyna Ogólna i Nauki o Zdrowiu, 2013, 19 (3), 385-388.

[15]Pilska M., Jeżewska-Zychowicz M.: Psychologia żywienia. Wybrane zagadnienia. Wyd. SGGW, Warszawa 2009.

[16]Rejman K.: Aktualny stan spożycia tłuszczów w Polsce i na świecie. Przem. Spoż., 1997, 51 (4), 5-7.

[17]Rosiak E.: Spożycie tłuszczów w Polsce i Unii Europejskiej. Zesz. Nauk. SGGW. Problemy Rolnic-twa Światowego, 2016, 16 (2), 279-288.

[18]Szczęsna T., Korczak J.: Badanie postaw i zachowań konsumentów przy zakupie i spożyciu tłuszczów roślinnych i zwierzęcych. Mat. XXVI Sesji KTiChŻ PAN, Łódź 1995, ss. 117-125.

[19]WHO/FAO: Diet, nutrition and the prevention of chronic diseases. WHO, Genewa 2003.

[20]Wiśniewski J.: Rynki produktów –teraz masło. Detal Dzisiaj, 2011, 9-10, 25-27.

[21]Ziemlański Ś.: Tłuszcze w żywieniu człowieka. W: Żywienie człowieka. Podstawy nauki o żywie-niu. Red. J. Gawęcki, L. Hryniewiecki. Wyd. Nauk. PWN,Warszawa 1998, ss. 152-176.

[22]Żbikowska A., Marciniak-Łukasiak K., Onacik-Gur S.: Preferencje i wiedza żywieniowa konsumen-tów w zakresie tłuszczów do smarowania pieczywa. Rośliny Oleiste, 2012, 13, 139-148.

 

Artykuł pochodzi z czasopisma "ŻYWNOŚĆ. Nauka. Technologia. Jakość, 2020, 27, 1 (122)"